(1) Glandula suprarenalis, (2) Ren sinister, (3) Aorta abdominalis, (4) Aa. phrenicae inferiores, (5) Aa. suprarenales superiores, (6) Aa. suprarenales mediae, (7) Aa. suprarenales inferiores, (8) A. renalis accessoria aberrans, (9) Aa. renales, (10) Aa. testiculares
Sürrenal bezler (Glandulae suprarenales), retroperitoneal boşlukta her iki tarafta böbreğin üst poluna sıkıca komşu olan çift organlardır.
Sağ sürrenal bez karaciğer ve vena cava inferior ile topografik ilişki gösterir; sol sürrenal bez ise bursa omentalis aracılığıyla midenin arka duvarından ayrılır ve dalağa kadar uzanır. Her iki sürrenal bez yaklaşık 11./12. torakal vertebra düzeyinde bulunur ve kollajen lifler ile düz kas hücreleri içeren, damarlı bir bağ dokusu kapsülüyle çevrilidir. Erişkinde bir sürrenal bezin ağırlığı yaklaşık 5-7 gramdır.
Dorsoventral yönde yassılaşmışlardır; böylece bir facies anterior ve bir facies posterior birbirinden ayırt edilebilir. Sol sürrenal bez hilal biçimindedir, sağ olan ise üçgen bir piskopos külahına benzer. Sol sürrenal bezin facies anterior'u tam bir peritoneal örtüye sahiptir; buna karşılık sağ sürrenal bez yalnızca kaudal kısmında periton ile örtülüdür. Her iki sürrenal bezin facies posterior'u diyaframın pars lumbalis'i üzerine oturur.
Sürrenal bezler, son derece karmaşık, çift yönlü düzenlenen endokrin organlardır. Asimetrik damar anatomileri, korteks ile medulla arasındaki yakın işlevsel bağlantı ve zengin lenfatik ile kan dolaşımları, onları insan vücudundaki hormonal ve otonom dengenin merkezi bir unsuru haline getirir.
Sürrenal bezler, birbirinden ayrı iki bölümden oluşur – korteks (Cortex) ve medulla (Medulla). Bu bölümler hem embriyolojik kökenleri hem de işlevleri bakımından farklılık gösterir. Sürrenal korteks mezodermden gelişir ve histolojik olarak üç zona ayrılır: zona glomerulosa, zona fasciculata ve zona reticularis. Bu katmanların her biri kendine özgü hormonlar üretir. Zona glomerulosa, özellikle sodyum ve potasyum dengesi ile kan basıncını düzenleyen mineralokortikoidleri, özellikle aldosteronu sentezler. Zona fasciculata, başlıca karbonhidrat ve protein metabolizması ile stres yanıtını etkileyen glukokortikoidleri, esas olarak kortizolü oluşturur. En iç katman olan zona reticularis, daha az miktarda androjen üretir; bunlar özellikle kadınlarda erkek seks hormonlarının oluşumuna katkıda bulunur.
Sürrenal medulla nöral krista hücrelerinden gelişir ve işlevsel olarak sempatik sinir sistemine dahildir. Katekolaminler olan adrenalin ve noradrenalini sentezleyen ve stres durumlarında salgılayan ("fight-or-flight" yanıtı) kromafin hücre adı verilen hücrelerden oluşur.
Adrenal bezlerin kanlanması üç arteriyel kaynak üzerinden sağlanır: A. suprarenalis superior (A. phrenica inferior'dan), A. suprarenalis media (doğrudan aorta abdominalis'ten) ve A. suprarenalis inferior (A. renalis'ten). Çok sayıda varyasyon mevcuttur!
Bu arterler kapsül altında yoğun bir ağ oluşturur; bu ağdan kapiller damarlar kortikal zonlara doğru dallanır. Korteksin venöz kanı daha sonra bir santral ven aracılığıyla drene edilmeden önce medulladan geçer. Bu düzenleme, kortikal hormonların – özellikle kortizolün – doğrudan medullanın kromaffin hücrelerine ulaşmasını sağlar; burada adrenalin üretimini uyarabilirler.
Venöz drenaj her biri tek bir santral ven olan Vena suprarenalis aracılığıyla gerçekleşir. Sağ tarafta V. suprarenalis dextra kısadır ve doğrudan V. cava inferior'a açılır. Kısalığı ve ince duvarı nedeniyle, örneğin sağ adrenal beze yönelik cerrahi girişimlerde özellikle yaralanmaya yatkın kabul edilir. Sol tarafta kan, genellikle V. phrenica inferior sinistra ile birlikte V. renalis sinistra'ya açılan V. suprarenalis sinistra üzerinden akar. Adrenal bezlerin santral venleri, kan akışını ve dolayısıyla dolaylı olarak hormon salınımını da düzenleyen karakteristik, spiral şeklinde seyreden düz kasa sahiptir.
Adrenal bezlerin lenfatik drenajı, korteks ve medulladan lenf toplayan ince bir subkapsüler kapiller ağda başlar. Adrenal bezlerden çıkan lenf damarları büyük ölçüde arterleri izler. Primer lenf düğümleri Nodi lymphatici paraaortici et lumbales'tir. Bazı lenf damarları diyafragmayı geçerek arka mediastinal lenf düğümlerine ulaşır.
Adrenal bezlerin innervasyonu başlıca sempatiktir. Torakal spinal segmentlerden (Th5–L1) gelen preganglionik lifler doğrudan medullanın kromaffin hücrelerinde sonlanır; bu hücreler böylece işlevsel olarak postganglionik nöronları temsil eder. Sinir sistemi ile endokrin organ arasındaki bu doğrudan bağlantı sayesinde katekolamin salınımı son derece hızlı gerçekleşebilir.
İşlevsel olarak adrenal bezler, hormonal düzenlemenin merkezi organlarıdır. Korteks, hipotalamus-hipofiz aksı üzerinden adrenokortikotropik hormon (ACTH) tarafından kontrol edilirken, medulla sempatik sinir sistemi üzerinden aktive edilir. Birlikte, organizmanın stres durumlarına koordineli bir şekilde uyum sağlamasına olanak tanır, metabolik süreçleri, su ve elektrolit dengesini ve kan basıncını düzenler.