(1) Glandula suprarenalis, (2) Ren sinister, (3) Aorta abdominalis, (4) Aa. phrenicae inferiores, (5) Aa. suprarenales superiores, (6) Aa. suprarenales mediae, (7) Aa. suprarenales inferiores, (8) A. renalis accessoria aberrans, (9) Aa. renales, (10) Aa. testiculares
Böbreküstü bezleri (Glandulae suprarenales), retroperitoneal boşlukta her iki tarafta böbreğin üst kutbuna yakın çift organlar olarak yer alır.
Sağ böbreküstü bezi karaciğer ve vena cava inferior ile topografik ilişkiler gösterir; sol bez ise bursa omentalis aracılığıyla midenin arka duvarından ayrılır ve dalağa kadar uzanır. Her iki böbreküstü bezi yaklaşık olarak 11./12. torakal vertebra korpusu düzeyinde yer alır ve kollajen lifler ile düz kas hücreleri içeren, damar taşıyan bir bağ dokusu kapsülü ile çevrilidir. Erişkinde bir böbreküstü bezinin ağırlığı yaklaşık 5-7 gramdır.
Dorsoventral yönde yassılaşmışlardır, bu nedenle bir facies anterior ve bir facies posterior ayırt edilebilir. Sol böbreküstü bezi hilal biçimindedir, sağ olan ise üçgen şeklinde bir piskopos başlığı biçimindedir. Sol böbreküstü bezinin facies anterior'u tam bir periton örtüsüne sahiptir, buna karşın sağ böbreküstü bezi yalnızca kaudal kısmında periton ile örtülüdür. Her iki böbreküstü bezinin facies posterior'u diyaframın pars lumbalis'i üzerinde yer alır.
Böbreküstü bezleri son derece karmaşık, çift yönlü kontrol edilen endokrin organlardır. Asimetrik damar anatomileri, korteks ve medullanın yakın fonksiyonel bağlantısı ve zengin lenfatik ve kan dolaşımı, onları insan vücudundaki hormonal ve otonomik dengenin merkezi bir unsuru haline getirir.
Böbreküstü bezleri, birbirinden ayrılmış iki bölümden oluşur – korteks (Cortex) ve medulla (Medulla). Bu bölgeler hem embriyolojik köken hem de işlev bakımından birbirinden farklıdır. Böbreküstü bezi korteksi mezodermden gelişir ve histolojik olarak üç zona ayrılır: zona glomerulosa, zona fasciculata ve zona reticularis. Bu katmanların her biri spesifik hormonlar üretir. Zona glomerulosa, özellikle sodyum ve potasyum dengesi ile kan basıncını düzenleyen mineralokortikoidleri, özellikle aldosteronu sentezler. Zona fasciculata, başlıca karbonhidrat ve protein metabolizmasını ve stres yanıtını etkileyen glukokortikoidleri, esas olarak kortizolü oluşturur. En iç katman olan zona reticularis, daha az miktarda androjen üretir; bunlar özellikle kadınlarda erkek seks hormonlarının oluşumuna katkıda bulunur.
Böbreküstü bezi medullası nöral krista hücrelerinden gelişir ve fonksiyonel olarak sempatik sinir sistemine dahildir. Katekolaminler olan adrenalin ve noradrenalini sentezleyen ve stres durumlarında salgılayan ("savaş ya da kaç" yanıtı) kromaffin hücreler olarak adlandırılan hücrelerden oluşur.
Adrenal bezlerin kan beslenmesi üç arteriyel giriş yoluyla sağlanır: A. suprarenalis superior (A. phrenica inferior'dan), A. suprarenalis media (doğrudan aorta abdominalis'ten) ve A. suprarenalis inferior (A. renalis'ten). Çok sayıda varyasyon mevcuttur!
Bu arterler kapsül altında yoğun bir ağ oluşturur ve bu ağdan kapillerler korteks bölgelerine dallanır. Korteksin venöz kanı daha sonra bir santral ven aracılığıyla drene edilmeden önce medulladan geçer. Bu düzenleme, korteks hormonlarının – özellikle kortizolün – doğrudan medullanın kromafin hücrelerine ulaşmasını sağlar; burada adrenalin oluşumunu uyarabilirler.
Venöz drenaj her biri için tek bir santral ven olan Vena suprarenalis aracılığıyla gerçekleşir. Sağ tarafta V. suprarenalis dextra kısadır ve doğrudan V. cava inferior'a açılır. Kısalığı ve ince duvarı nedeniyle, örneğin sağ adrenal bezde yapılan cerrahi girişimlerde özellikle yaralanmaya yatkın kabul edilir. Sol tarafta kan, genellikle V. phrenica inferior sinistra ile birlikte V. renalis sinistra'ya açılan V. suprarenalis sinistra aracılığıyla akar. Adrenal bezlerin santral venleri, kan akışını ve dolayısıyla dolaylı olarak hormon salınımını da düzenleyen, karakteristik spiral biçimde seyreden düz kasa sahiptir.
Adrenal bezlerin lenf drenajı, korteks ve medulladan lenfi toplayan ince bir subkapsüler kapiller ağda başlar. Adrenal bezlerden çıkan lenf damarları çoğunlukla arterleri izler. Primer lenf düğümleri Nodi lymphatici paraaortici et lumbales'tir. Bazı lenf damarları diyaframdan geçerek arka mediastinal lenf düğümlerine uzanır.
Adrenal bezlerin innervasyonu esas olarak sempatiktir. Torakal omurilik segmentlerinden (Th5–L1) gelen preganglionik lifler doğrudan medullanın kromafin hücrelerinde sonlanır; bu hücreler böylece işlevsel olarak postganglionik nöronları temsil eder. Sinir sistemi ile endokrin organ arasındaki bu doğrudan bağlantı sayesinde katekolamin salınımı son derece hızlı gerçekleşebilir.
İşlevsel olarak adrenal bezler hormonal düzenlemenin merkezi organlarıdır. Korteks, hipotalamus-hipofiz ekseni üzerinden adrenokortikotropik hormon (ACTH) tarafından kontrol edilirken, medulla sempatik sinir sistemi aracılığıyla aktive edilir. Birlikte, organizmanın stres durumlarına koordineli bir şekilde uyum sağlamasına olanak tanır; metabolik süreçleri, su ve elektrolit dengesini ve kan basıncını düzenler.